T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI ESKİŞEHİR İL KÜLTÜR VE TURİZM MÜDÜRLÜĞÜ

Savatlı Gümüş - 2008

 
Unsurun Adı: Savatlı Gümüş İşlemeciliği
 
Unsuru Uygulayan Grup, Topluluk ve Kişiler:
Kendi ifadelerine göre Kafkasya’da Koban Nehri civarında Karadeniz’in kuzeyini takip ederek Balkanlara ulaşan “savat” ustaları, Osmanlı Devleti tarafından Köstence bölgesine yerleştirilmişler.  Oradan Anadolu’nun değişik illerine (Kayseri, Tomarza - Denizli, Çivril – Konya, Ilgın, Osmaniye) iskan edilmişler. 1944’lü yıllarda yaşadıkları yer ve göç yolları ortaklığı nedeni ile Tatarlarla kültür birlikteliği olan aileler, Tatar nüfusun ülkemizde en yoğun olarak yer aldığı Eskişehir civarını keşfedip Alpu İlçesine yerleşmeye başlamışlar. Daha sonraki yıllarda sayıları, sayılan bu yerlerden alınan göçlerle artış göstermiştir.
 
İlçenin Evrenpaşa Mahallesinin çok büyük bir bölümü ve Fevzipaşa Mahallesinin bir kısmı bu ailelerden oluşmaktadır ve mevsimsel olarak değişiklik göstermekle birlikte 1000-1300 arasında nüfusa sahiptir. Bu ailelerin tamamı savat sanatı ile geçimini sağlamakta iken zamanla el sanatlarına verilen önemin azalması, pazarın daralması, işçilikte kalite ve standardizasyon sorunları, özellikle gümüş olmak üzere girdi maliyetlerinin artması nedeni ile günümüzde ekonomik durumları geçimlerini sağlayamayacak düzeyde karşımıza çıkmaktadır. Tamamı sanatı bilmesine rağmen sanatın genç kuşaklara aktarımı konusunda sıkıntılarında yaşanması ile günümüzde üç aile sanatı devam ettirmektedir.
 
Aynı zamanda İlçe Halk Eğitimi Merkezi Gümüş Atölyesi’nde devam ettirilmektedir.
 
Unsurun Kısa Tanımı:
Belirli oranlarda gümüş, bakır, kurşun ve kükürt eritme potasında eritilir ve kalıp halinde dökülür. Sertleşen metal havanda dövülerek toz haline getirilir. Toz, boraks ile karılarak çamur (savat) haline getirilir. Tasarlanan süs eşyası (gümüş ya da metal) üzerine çelik kalemler yardımıyla desen kazınır ve hazırlanan savat  gümüş ürünün üzerine sıvanır. Daha sonra zımpara ve parlatma işlemleriyle kazınan desen belirgin hale getirilir.
 
Unsurun Coğrafi Dağılımı:
Eskişehir Alpu İlçe Merkezinde devam etmektedir. Belde ve köylerde yapılmamaktadır.
 
Unsurun Korunmasına Yönelik Olarak Önerilen Koruma Önlemleri:
-Eski desenlere bağlı kalarak üretim desteklenmelidir.
-Meslek liselerinde savatlı gümüş işlemesinin tekniğe uygun olarak genç kuşaklara   aktarılmalıdır.
-Halk Eğitimi Merkezi Gümüş Atölyesi oluşturulmuş ve kurs programı hazırlanarak Çıraklık  ve Yaygın  Eğitim Kurs  Programları  bünyesine alınmıştır.  Bu program dahilinde yok olmaya yüz tutmuş el sanatları kapsamında kurslar açılmaktadır.
 
Konu İle ilgili ilde bulunan kurum/kuruluşlar (üniversitelerin ilgili bölümleri,  araştırma merkezi, enstitü, sivil toplum kuruluşları):
Alpu Kaymakamlığı
Alpu Halk Eğitimi Merkezi Gümüş Atölyesi
Eskişehir Kız Teknik Olgunlaşma Enstitüsü  Araştırma Bölümü
Kuyumcular Derneği
 
Unsur ile ilgili bugüne kadar ilde yapılmış faaliyetler:
-Alpu Halk Eğitim Merkezi Gümüş Atölyesi açıldı.
-Olgunlaşma Enstitüsünde kuyumculuk teknolojisi bölümü açıldı.
-Örgün ve yaygın eğitimler devam etmektedir.
-2008 yılında  Merkezi Finans ve İhale  Birimi Aktif  İstihdam Tedbirleri Hibe Planı Çerçevesinde “Savatlı Gümüş İşlemeciliği ile Gençlerin istihdam Edilmesi Projesi” başvurusu  Alpu  Kaymakamlığı  Köylere  Hizmet  Götürme  Birliği   ve Alpu  HalkEğitimi  Merkezi  ortaklığı  ile  hazırlanıp  yapılmıştır.  Projenin  ilgililiği  kısmından alınan yetersiz puan nedeni ile kabul edilmemiştir.
-2009 yılı Aralık ayında Ankara’da yapılacak Halk Eğitim Günleri Türkiye Fuarı için    ve 2010 yılı Şubat ayında İsveç’te kurulacak Avrupa Kültür Müzesi için çalışmalar  Alpu Kaymakamlığı ve Alpu Halk Eğitimi Merkezi Müdürlüğünce sürdürülmektedir.
Unsur ile ilgili elde bulunan yayınların listesi:
Özkul, Ayşen Arat.    Kütahya ili merkez ilçesindeki savatlı gümüş takılar Gazi Üniversitesi    Ankara    2004
 
Ülger, Nihal    Ankara ili Beypazarı ilçesi kuyumculuğunda günümüzde üretilen gümüş bilezikler Ankara,    1997
                  
Sular, Güler    Mardin İli Midyat İlçesi Telkari gümüş işçiliği üzerine bir araştırma Ankara,    1998
 
Özkul, Ayşen Arat.    Kütahya ili merkez ilçesindeki savatlı gümüş takılar Gazi Üniversitesi    Ankara    2004
 
Yüceer, Saba Buket.    Gümüş-kobalt bazlı katalizörlerin sol-jel yöntemiyle sentezi Gazi Üniversitesi    Ankara    2005
          
Arlı, Mustafa.  Beypazarı’nda Telkâri üzerinde bir araştırma 1991 AD 3411 Ankara : Ankara Ünv. Ziraat Fak., 1989 
 
Sular, Güler (F)  Mardin ili Midyat ilçesi telkari gümüş işçiliği üzerine bir araştırma /2000  BD 1956. 1998.
 
Menshikova, Maria Silver wonders from the East 127 s. : harita, resim.
 
Codina, Carles Jewellery and silversmiting techniques 160 s. : resim.
 
Seelig, Lorenz Silver and gold 128 s. : resim.
           
Maryon, Herbert Metalwork and enamelling XII, 335, [24] s. : resim.
 
Choate, Sharr Creative casting X, 213 s., [6] s. levha : resim.
 
Goodden, Robert. Silversmithing 128 s. : resim.
 
Şişmanyazıcı, Elif Gold trends 1995-96 Türkiye 48 s. : resim.
 
Göttler, Gerhard Magische Ornamente-Silbersmuck der Tuareg 84 s. : resim.
 
Yalman, Bedri Bursa Yeşil Cami ve pencere parmaklıklarındaki gümüş kakma motifler - 544 s. : resim
 
Özüdoğru, Şerife Anadolu'da erken tunç çağından günümüze gümüş takıların tarihi  gelişimi  içinde Alpu  takılarının değerlendirilmesi Anadolu Sanat Aralık  -1994, Sayı: 2,    Sayfa: 127-[146].
 
Bender, Kerim Kütahya 100. Yıl Gümüş Tesislerinin kırma ve eleme ünitesinin  incelenerek   alternatif   akım şemasının oluşturulması VI, 69, [1] s. : resim. Tez (yüksek lisans) – Anadolu Üniversitesi, 1993.
 
Alp, İbrahim Kütahya-Gümüşköy tesis artıklarından barit ve gümüş'ün kazanılması XI, 90 s. Tez (yüksek lisans) – Anadolu Üniversitesi, 1992.